Dictionary Man

De achttiende eeuw effende het pad voor een meer rationele wetenschapsbeoefening. De waanzinnige verklaringsmodellen – de ‘scientifica lunatici’die in de vorige eeuw aan de orde was, zoals zo mooi beschreven door Umberto Eco in ‘Het eiland van de vorige dag’- werden meer en meer vervangen door een prototypische wetenschapsbeoefening van falsificatie en verificatie. Wat helemaal niet betekende dat de kleurrijke ‘wetenschappelijcke’ figuren naar het achterplan werden verwezen. Integendeel, de achttiende eeuw is een tijdperk vol amateur wetenschappers, denkers en doeners die elk op hun terrein nieuwe ideeën poneerden, soms meer berustend op individuele ervaring, wensvervulling of confabulatie dan op sluitende bewijsvoering. Zo schreef de jurist Jean-Anthelme Brillat-Savarin (1755-1825), culinair journalist avant –la-lettre, nog in zijn ‘Physiologie du Goût’: dat ‘…personen die regelmatig chocolade gebruiken een gelijkmatige gezondheid genieten en veel minder geplaagd worden door allerhande kleine kwaaltjes die een gelukkig leven in de weg staan…en hun embonpoint blijft stationair, zoals iedereen kan waarnemen die op deze zaken let.’ (Het wezen van de smaak – Scepter uitgeverij – p. 85.)

Het was een bruisende periode vol filantropen met lange witte pruiken die literaire salons organiseerden en het was de eeuw van Samuel Johnson (1709 – 1784). Wie zegt u? Doctor Johnson, na Shakespeare de meest invloedrijke en bekende figuur in het Engels taalgebied. Een dichter, schrijver, criticus, lexicograaf en ‘man of letters’. De meest eminente literaire persoonlijkheid van het westers halfrond. Ten minste, als je zijn toenmalige (en huidige) fans mag geloven. Johnson bezat een encyclopedische kennis van de ‘klassiekers’ en van alle grote Engelse dichters en schrijvers. Gezegend met een ongelooflijk geheugen, kon hij ganse brokken tekst verbatim declameren. Hij was enorm welbespraakt en schiep er een duivels genoegen in zijn gesprekspartners met zijn talenten rond de oren te slaan. In elk gesprek trok hij het laken naar zich toe en zijn mening over andere schrijvers en kunstenaars werd de norm van een generatie. Hij was ijdel, hield van complimenten, kon absoluut niet tegen kritiek en wou voor niemand in een discussie het onderspit delven. Maar hij was ook een goede vriend, een weldoener; iemand met een groot hart. Fysisch was hij imposant, liep met een waggelende tred, werd geplaagd door een aandoening van de lymfeklieren (scrofula)en men vermoedt dat hij leed aan de ziekte van Tourette wegens zijn groot aantal tics en obsessies. Ik bedoel maar, als dr. Johnson in de kamer was, kon je er niet naast kijken. Veel van wat we weten over Johnson weten we door de biografie van zijn vriend en tijdgenoot James Boswell, die in ‘The life of Samuel Johnson’ diens leven, exploten en verbale schermutselingen minutieus beschrijft en aldus ook het portret vormt van een eeuw verlichte kunstenaars. Want Johnson was bevriend met de toenmalige ‘beau monde’. Met schrijvers, acteurs, filantropen, politici en dichters werd gediscussieerd, gelachen, en vooral ook veel gedineerd. Johnson had een goede appetijt en kon lekker eten appreciëren. Maar zijn meesterwerk, zijn huzarenstuk, zijn absolute nalatenschap was niet één van zijn essays, commentaren of reisverhalen maar het eerste echte woordenboek van de Engelse taal.

Johnson slaagde er namelijk in – men de hulp van een drietal klerken die vooral de aangeduide lemma’s en citaten dienden te kopiëren – het eerste lijvige woordenboek te maken de naam waardig. Het was zijn idee om voor elk woord niet alleen een verklaring op te nemen maar ook een voorbeeld te geven van het gebruik van het woord middels een citaat uit een ander werk. Het is maar door zijn encyclopedische kennis dat hij wist in welk boek hij een bruikbaar citaat kon vinden voor een woord. Het boek werd de standaard voor de Engelse taal tot de verschijning van de eerste druk van de Oxford Dictionary 150 jaar later, die dan wel weer heel wat woorden uit Johnsons woordenboek overnam.

Maar waarvoor hij nog het meest bekendheid verwierf, waren zijn uitspraken en aforismen. Hij liet ons een ongelooflijke hoeveelheid pertinente, speelse of doordachte uitspraken na zoals:

"Whatever is done skillfully appears to be done with ease; and art, when it is once matured to habit, vanishes from observation. We are therefore more powerfully excited to emulation by those who have attained the highest degree of excellence, and whom we can therefore with least reason hope to equal."
Johnson: Rambler #122 (May 18, 1751)

After we came out of the church, we stood talking for some time together of Bishop Berkeley's ingenious sophistry to prove the nonexistence of matter, and that every thing in the universe is merely ideal. I observed, that though we are satisfied his doctrine is not true, it is impossible to refute it. I never shall forget the alacrity with which Johnson answered, striking his foot with mighty force against a large stone, till he rebounded from it -- "I refute it thus."
Boswell: Life of Samuel Johnson.

"Beauty has often overpowered the resolutions of the firm, and the reasonings of the wise, roused the old to sensibility, and subdued the rigorous to softness."
Johnson: Rambler #113 (April 16, 1751)

Johnson is ook een veel gekarikaturiseerde figuur. Een dankbare rol voor een acteur. Robbie Coltrane heeft Dr. Johnson meedere malen gestalte gegeven. Maar eindigen we op de wat lichter noot met zijn versie van Johnson in Blackadder the Third. Hilarisch, nog steeds.

Alessandro Baricco en de muziek van AIR

De immer leesbare Dr. Samuel Johnson, achttiende eeuws lexicograaf, schrijver en journalist - graag bezocht door 'learned ladies of wit and fashion' - laat in zijn biografie 'The life of Samuel Johnson' door James Boswell het volgende optekenen: 'A young man ought to read just as inclination leads him; for what he reads as a task will do him little good'. Een pleidooi voor het associatief lezen, evenveel ingegeven door tijdelijke interesses en voorliefdes als onbewuste impulsen. Een boek verwijst meestal naar een ander boek, zoals woorden verwijzen naar andere woorden. '...that which we call a rose by any other name would smell as sweet...' en van die dingen. Dit associatief gehakketak beperkt zich zelden tot één kunstvorm en dan wordt het leuk. Volgt U even mee?

De muziek van AIR, een Frans electropop duo, had me een tijdje danig in zijn greep. In de ban van de CD 'Moon Safari' - waar ik maar niet genoeg van kreeg - vond ik in de platenbakken toevallig de CD 'AIR City Reading'. Het betrof hier een collaboratie tussen AIR en Alessandro Baricco, Italiaans schrijver, filosoof en muziekcriticus. Die had het idee opgevat om een aantal stukken uit zijn roman 'City' voor te lezen, live ondersteund door muziek van AIR.
Deze voorstellingen waren een succes en er werd een CD van gemaakt, die ik me dan ook prompt aanschafte, geenszins gehinderd door een totale onkunde wat betreft het Italiaans. Dat was niet zo erg want in eerste instantie bleek de rustige stem van Baricco, omweven door het geluidstapijt van AIR, een ideale speelplaats voor mijn verbeelding. Air had reeds vroeger blijk gegeven van een superieure beheersing van hun ambacht toen ze in 1999 de soundtrack bij de film 'The Virgin Suicides' van Sofia Coppola mochten afleveren. Hun dromerige en beklijvende score is zowat de muzikale flipzijde van het hypnotiserend boek van Jeffrey Eugenides waarop de film is gebaseerd. Bij de CD van 'City Reading' zat echter een boekje met de Engelse vertaling van de teksten die Baricco voorleest. De muziek bleek flexibel genoeg om bij een nieuwe en 'verlichte' beluistering (want nu wist ik tenminste waarover het ging) het verhaal van de nodige impact te voorzien.

Wat vertelt hij ons? Na de publicatie van 'Ocean Sea' en 'Silk', sloeg Baricco met 'City' een andere weg in. Het zeer lyrische en poëtische taalgebruik, de diverse verhaalstrengen, de soms uitgesponnen gedachten associaties en beschrijvingen maakten van het boek een iets moeilijkere pil om te slikken dan zijn voorgangers. Doch laat dit u niet afschrikken. 'City' is eersteklas leesvoer dat handelt over een wiskundig wonderkind (Gould) en zijn gouvernante genaamd Shatzy Shell, een jonge vrouw met een wel geheel eigen kijk op het leven. Een bijwijlen humoristische raamvertelling die eveneens het verhaal van een bokser en een western omvat. City: elke straat in de stad een mensenleven, een verhaal, de ene meanderend in de ander.

Het zijn nu net die western vignetten die Baricco voorleest. Shatzy werkt namelijk aan een wenstern en vertelt in het boek de wedervaren van een aantal personages die het fictieve westernstadje Closing Town (de naam alleen al) bevolken. Als men haar vraagt of het een boek of een filmt wordt, antwoordt ze gewoon: 'het is een western'. De westernscènes -extra punch gegeven door AIR - bleven me na beluistering/lezing achtervolgen maar het duurde nog jaren vooraleer ik het volledige boek ter hand nam. Tot mijn verbazing en verrukking bleek het boek bijkomende westernscènes te bevatten, die in een uitgestelde beweging, de oorspronkelijke beluistering aan betekenis deden winnen. Jackpot, denk ik dan. Van de weeromstuit bestelde ik 'Ocean Sea' en 'Silk'. De laatste is trouwens verfilmd in 2007met Kiera Knightly in de hoofdrol. Lees ik eerst het boek, of bekijk ik eerst de film of luister ik eerst naar de soundtrack van Ryuichi Sakamoto? (Die trouwens de muziek maakte bij het heerlijke 'Wild Palms' (TV) uit '93, die bij sommige SF-liefhebbers wel een belletje zal doen rinkelen.)

Ah, keuzes, keuzes, beste Boppers, maar leuke keuzes. Dus laat het associatieve lot ook eens uw volgende film of boek bepalen, laat een onverwachte wending, een sfeer, een woord, een titel of een blik uw zoektocht sturen. Een pot met goud is slechts het minste wat men aan het eind van de regenboog kan vinden.